Dwingeloo, Hervormde kerk

Informatie over de kerk

Foto situtatie na de brand van 1923 vanuit http://www.kerkeninbeeld.nl
Voor meer foto's zie Reliwiki

Voor 1665: Van een orgel ouder dan het in 1665 gebouwde, is niets bekend.

1665: Er werd er een orgel geplaatst, waarvan de maker onbekend is. Op het orgel stond vroeger te lezen: "Dit monument ende gedagtenisse heeft ter eere Gods en ter eeuwige memorie doen en laten stichten de Hoog Welgeb. Heer Rutger van den Boetzelaer, Heer van Batinghe ende Entinghe, Drossard van Covorden ende den Landschap Drenthe." Dit opschrift werd in de franse tijd verwijderd, maar was in 1846 nog goed te lezen. Het orgel had twee deuren of Luiken, nl. een "Zuiderdeur", met het portret van de schenker en een "Noorderdeur" met het portret van zijn vrouw, "Battina van Loohn". Boven het klavier stond: "A.1665 den 14 Majus". (1)

1674: Hoger op het orgel kon men lezen: "I. Delbrugh, Ao 1674 d. 9 Julij" (1) (2).

1887: In dit jaar kwam het einde van het hoogbejaarde orgel. Ondanks verzet van Mr. W.L. v.d. Biesheuvel Schiffer werd het orgel met de luiken uit de kerk verwijderd om te worden vervangen door een orgel van van Oeckelen. (3)
Het oude orgel werd in "Het nieuws van den dag" van 21 en 22 juli 1886 te koop aangeboden met de volgende tekst: "TE KOOP voor een zeer billijken prijs, een goed onderhouden Kerkorgel van zeven Registers en een Voetpedaal. Te bevragen bij den Secretaris-Kerkvoogd der Hervormde Gemeente te Dwingeloo, voor 30 Juli 1886. (15)
Uit de krant "Het nieuws van de dag" van 3 december 1887: "oude orgel vervangen door orgel VO; het oude had "bijna 2 1/2 eeuw dienst gedaan".  (15)

Op 27 november werd het nieuwe orgel ingewijd. Het oude orgel werd afgebroken. (4) De beschilderde (zij)panelen of luiken? werden teruggegeven aan de familie van den Boetzelaer. Ze kwamen in 1998 weer in het bezit van de kerk.

Dispositie:

De registers Bourdon en Trompet hebben voor het groot octaaf afzonderlijke trekkers. Dit om een tweede klavier te kunnen imiteren en bij de solostemmen een vrije bas te kunnen gebruiken. Het orgel was zeer krachtig en de solostemmen zijn liefelijk geïntoneerd. (5).

1923: De kerk wordt door een brand geteisterd. Het orgel wordt verwoest.

1925: Levering van een orgel door H. Thijs of M. Spiering.

Dispositie:

1959: Plaatsing van een windmotor door J. Reil uit Heerde. Niet bekend is of er voordien ook al een windmotor aanwezig was.

1965: In dit jaar wordt een orgel geplaatst door J. Sloof uit Ouderkerk a.d. IJsel. (5) Het stond voordien in de Doopsgezinde kerk te Den Haag. Het orgel werd in 1886 gebouwd door J. van Gelder, orgelmaker te Leiden. Voordat het orgel in Dwingeloo werd geplaatst werden nog de volgende werkzaamheden uitgevoerd: (13)
1911: uitbreiding Van Leeuwen
±1931: wijziging Van Leeuwen
De dispositie werd bij de plaatsing gewijzigd. Delen van het oude orgel worden door Sloof verwerkt in een nieuw orgel voor de Sebakerk te Krimpen a.d. IJssel. (Het orgel 1978 nr. 9 blz. 264) Dispositie van het instrument voor plaatsing te Dwingeloo (Mededeling toenmalige organist dhr. E. Dees):

Dispositie van het instrument na plaatsing te Dwingeloo:

1998: De huidige eigenaar van de oude panelen van het in 1887 afgebroken orgel, baron Sicco van Boetzelaer uit Den Haag, draagt op 7 juni de panelen weer over aan de kerk. Schilderwerk uit de 17e eeuw is heel bijzonder in Drenthe. Drenthe was in die tijd zo arm. dat zelfs de adel geen geld had. Rutger van den Boetzelaer vormde daarop een uitzondering. Als drost van Drenthe had hij zijn ambtswoning in Coevorden, maar hij bewoonde ook de havezate Batinghe in Dwingeloo. Op de kas van het kerkorgel stonden ook de portretten van Van den Boetzelaer en zijn derde echtgenote. Ook deze waren in het bezit van Sicco van Boetzelaer, maar kregen jaren geleden al een plekje in de Dwingelder kerk. Reinder Smit stelde destijds de echtheid van de portretten vast. "Bij die gelegenheid liet Sicco van Boetzelaer mij ook de andere panelen zien. Wat ik toen zag kwam exact overeen met de beschrijving van dominee Van Schaik, die van 1838 tot 1852 werkzaam was in het brinkdorp". Zodoende ontstond het plan om alle restanten van de oude orgelkas te verhuizen naar de oude stek. Smit ging in onderhandeling met Van Boetzelaer, maar de gesprekken liepen aanvankelijk op niets uit. Hij stelde als voorwaarde dat de panelen zouden worden gerestaureerd. Daar had de kerkelijke gemeente echter het geld niet voor. Smit kwam vast te zitten en vroeg de thans in Warnsveld woonachtige oud-burgemeester van Dwingeloo, Hopperus Buma, de onderhandelingen voort te zetten. Hij heeft het als echte diplomaat voor elkaar gekregen dat van Boetzelaer de restauratie heeft laten varen. (12)

Naast de luiken hangt een toelichtende tekst. Voor een afbeelding van deze tekst zie onderaan deze pagina.

1999: De eerste fase van een restauratie door Mense Ruiter is afgesloten. Restauratie van de grote balg en een nieuwe windvoorziening en herstel van de hoofdwerkmechaniek. (14)

2007: Uitvoering van de tweede fase door Mense Ruiter: Restauratie van de windladen, bovenwerkmechaniek, registratiemechaniek en herstel/aanpassing pijpwerk en klankherstel. (14)

2008/2009: Orgelmakerij Mense Ruiter: herstelling van het Pedaal (na waterschade). (14)

2010: In dit jaar wer de restauratie door Mense Ruiter geheel afgerond. Op 6 augustus 2010 werd het orgel weer in gebruik genomen.

Huidige dispositie:
Hoofdwerk: Prestant 8', Holpijp 8', Octaaf 4', Roerfluit 4', Quint 2 2/3', Octaaf 2', Cornet V sterk (discant), Mixtuur II-III sterk (1 1/3'), Trompet 8'.
Bovenwerk: Bourdon 8', Prestant 4', Fluit 4', Piccolo 2', Sesquialter II sterk, Tremulant.
Pedaal: Subbas 16', Bourdon 8', Koraalbas 4'.

Koppelingen: Hoofdwerk - Bovenwerk, Pedaal - Hoofdwerk, Pedaal - Bovenwerk.

Liks van de klaviatuur hangt een toelichtende tekst omtrent het orgel. Zie voor een afbeelding onderaan deze pagina.

Organisten:

Noten:

1. In de Drentsche Volksalmanak van 1846, blz.191/192 staat een artikel van de bekende Drentse dichter-predikant ds. C. van Schaick. Hij was tot 1852 Predikant te Dwingeloo. Hij schrijft:"Ten Westen treft gij een welluidend orgel aan, geplaatst op het beuntje of gaanderij. Dit orgel is ten geschenke gegeven door den voor deze gemeente onvergetelijken Rutger van den Boetzelaer, wiens portret op de Zuiderdeur (van het orgel) keurig is afgemaald, terwijl dat van zijn edel en lofwaardige echtgenoote, Vrouwe Battina van Loohn, op den Noorderdeur te zien is. Beiden zijn omringd door famen, die op hare bazuinen blazen. Uit een derzelven, boven den Heer Van den Boetzelaer, klinkt het woord alleluia. Onder het portret staat het naamcijfer R.v.d.B. Uit een der bazulnen boven zijn echtgenoote, rolt het plechtig amen, terwijl onder haar het naamcijfer B.v.L staat uitgedrukt. Boven het klavier leest men A.1665 den 14 Majus (waarschijnlijk den dag der inwijding). Zoo leest men hoger: I. Delbrugh. Ao 1674.d.9 Julij. Op de buitenzijde van het hekwerk leest men: Anno Domini 1665. Op een paneel waardoor het pijpwerk is afgesloten stond eertijds: Dit monument ende gedagtenisse heeft ter eere Gods en ter eeuwige memorie doen en laten stichten de Hoog Wel Geb. Heer Rutger van den Boetzelaer, Heer van Batinghe en Enthinge, Drossard van Covorden ende den Landschap Drenthe. Ook deze inscriptie is uitgewischt ten tijde der rampzalige vrijheids- en gelijkheidswoede, echter niet zoo of zij is nog te lezen." Volgens deze berichten moet het orgel geplaatst aan de westzijde van de kerk tegen de torenmuur.
2. Dat I. Delbrugh, die onder 9 juli 1674 staat vermeld op het orgel, de bouwer van het orgel zou zijn lijkt niet waarschijnlijk. Immers er is een stuk bewaard gebleven, waarin deze naam ook voorkomt en wel als koster-schoolmeester. (zie hiervoor de lijst met organisten). Zekerheid hieromtrent bestaat er echter niet. De naam Delbrugge komt echter wel een enkele maal voor als organist of orgelmaker: "Bouwstenen", dl II. 1874/1881 Carel Jan Delbrugge, Steenwijk 1751-1755, organist. En in Reuter, "Orgeln in Westfalen" Kassel 1965 op blz. 39: Hattingen 1766 Reparatur Friedrich Dellbrück en op blz.43: Sprockhövel, 1763 Dellenbrück neue Orgel. Wattenscheid, 1761/65, Reparatur und versetzung durch Delbrück, idem 1769/70 Reparatur. Of er familieverwantschap bestaat is onbekend.
3. In de nieuwe Drentsche Volksalmanak van 1890 schrijft Mr. Biesheuvel Schiffer op blz. 53 oa.: Ik heb mij toen veroorloofd in bedenking te geven, het front van het oude orgel met genoemde vleugeldeuren niet uit de kerk te verwijderen, maar het een andere plaats te geven, waartoe alle gelegenleid bestond."
4. Zie hiervoor "Het Orgel", 1887. Daar staat o.a. nog het volgende te lezen: "Het oude orgel ..... was afkomstig uit de kapel van het slot Batum, destijds bewoond door de familie Boetzelaer en ten geschenke gegeven aan die gemeente. Het familiewapen dat op het orgel prijkte, met de beschilderde deuren dien het orgel insloten, zijn aan de familie teruggezonden". Dat het orgel ooit in de kapel van het slot te Batum gestaan heeft lijkt niet waarschijnlijk of het moet in 1665 verplaatst zijn naar de kerk. In 1665 komen de kerkvisitatoren die Dwingeloo bezocht hebben de synode meedelen, dat de heer Drost van den Boetselaer, die als heer van Batinghe collator was van de kerk in Dwingeloo, een "cierlijck" orgel aan de kerk ten geschenke had gegeven. In datzelfde jaar, bij resolutie van de Landschap, vraagt v.d. Boetselaer om een subsidie voor het salaris van de organist. Hij krijgt daarvoor f.160.-.
5. Artikel in de Emmer Courant uit 1966 door Maarten Seybel.
6. Drentsche Volksalmanak van 1846, blz.191/193. Artikel door Ds. v. Schaick. Hij noemt Roelof Lunsingh de eerste organist. "...van wien nog een keurig gedenkstuk in wezen is, nl. de wetten van de St. Anthonie gilde, deze bevinden zich in het gildeboek of protocol, een schrijfboek met perkamenten hand in kwarto; aangelegd den eersten gildedag 20 Januarij 1633 (het eerste gildeboek is door brand vernietigd).De gildewetten zijn allerkeurigst geschreven, ieder artikel met verschillende letters van Gotische en oud Duitsche vorm, door bovengenoemde schoolmeester en orgelist, en met zwart garen vooraan in het gildeboek vastgehecht. Er zijn 23 artikelen met een kort aanhangsel, gedagtekent van den l8 Januarij 1670." Deze schoonschrijver, schoolmaester en orgaelist was gildebroeder in 1670". (Het Sint Antonie gilde te Dwingeloo was een instelling om mensen, die gebrek hadden bij te staan met geld en goederen.
7. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 105. Nota van de predikant van Dwingeloo (dat was vanaf 1666 Gerardus Bentheim), omtrent het tractement van de koster-schoolmeester aldaar. (gedateerd ca. 1682). In een noot van de hand van Mr. J.G.C. Joosting, rijksarchivaris in Drenthe en samensteller van het huisarchief. Uitgegeven te Leiden in l910 staat: "Volgens het stuk heette "de voorgaande coster-meister Jan; de oorlog met Munster behoorde tot het verleden. Het stuk dagteekent dus van c.1682, toen de opvolger van Jannes d'Elbrugh werd beroepen." Waarschijnlijk wordt hier dezelfde persoon genoemd als de vermelding van "Delbrugh, Ao 1674 d.9 Julij" op het orgel.
8. Drentsche Volksalmanak l850: "schoolmeester te Dwingeloo 1678-1698 Jannes.
   Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 103. Afschrift der acte d.d. 4 maart 1671, waarbij Joost Roedolph van den Boetzelaer heer te Batinge en Halteren, als mede erfgenaam van zijn oom den drost Boetzalaar, op zich neemt aan den organist van Dwingeloo jaarlijks de helft te betalen van de 100 gulden, die het landschap Drente na het overlijden van de drost op het tractement van de organist heeft gekort. Dit stuk heeft te maken met een Landschapsresolutie van 23 febr.1665. Provinciaal archief Asen fol.35:"De heer drost van den Boetselaer heeft erlangt een Subsidie tot het onderhoudt van een organist tot Dwingeloo, waarop gedelebireert zijnde, hebben de heeren Ridderschap ende Eijgen erfden geaccordeert de summa van hondert en dertich Caroly gulden jaarlyx te genieten bij den Organist, soo lange als de tegenwoordige schoolmeester tot Dwingeloo sal leven, en sulx onder consequentie inkumpstich
9. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 104. "Beroep op meister Jacop Jansen Schmit in Uithuizen, tot organist-schoolrneester van Dwingeloo, door Joest Rudolph van den Boetzelaar heer te Batinghe en Halteren en Nicolaes van Echten heer te Entinge, als collatoren en de geërfde lidmaten van het kerspel. 24 Januari 1632.
10. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 106. Fragment van een getuigenverhoor, waarbij Jacob Jansz. Smit verklaard dat, toen hij schoolmeester werd te Dwingeloo, een zekere Hendrikjen woonde in het huisje "op de vicarijgeren tegenover het tegenwoordige Franse huijs", doch dat hij geen huur van haar heeft kunnen krijgen. (ca.1690)
11. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 107. "Pampiren raakende de klockroge". Stukken betreffende de vorderingen van den organist-schoolmeester te Dwingeloo op den heer van Oldegaarde tot voldoening der klokrogge, volgens door hem mede onderteekend" register d.d. 1727. (1729).
12. Drentsche Volksalmanak 1848, blz.44: "Jacob Jansen Smit, organist 1685." blz. 38: "Jacob Smith, organist 1712".
13. Drentsche Volksalmanak 1850, blz.16: "schoolmeester te Dwingeloo 1693-1738 Jacob Smith, overleden mei 1738."
14. Aantekening diaconie 1699-1742 te Dwingeloo: "26 Januarij 1741 is Anna Romringh weduwe van Mr. Jacob Smith begraven."
15. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 108. Getuigschriften voor Anthonij Kortrijk omtrent zijn bekwaamheden als schoolmeester en organist. 29 mei 1739.
16. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 109. stukken Betreffende het beroepen van een koster-schoolmeestar te Dwingeloo. l773. met aantekening: afschrift beroep A. Kortrijk d.d. 30 Mei 1740.(van stuk 26 van het genoemde archief). Bericht van overlijden van den heer Kortrijk.
17. Drentsche Volksalmanak 1850, blz. 16: "Schoolmeesters te Dwingeloo, 1738-1773 Antoni Kortrijk, begraven 12-2-1773.
18. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 109. Sollicitatie van dhr. H. Elseloo en anderen. Deze bedankt echter. Voordracht van dhr. H. Bloemen. Eigenaardig genoeg komt hij onder de schoolmeesters. te Dwingeloo niet voor. Wel van 1774 tot 1781 Hendrik Lubberts, die vertrok naar Zwartsluis. Van hem is echter geen benoemingsstuk aanwezig.
    
19. Rijksarchief Assen, Huisarchief van Batinghe, stuk 109 Stukken betreffende het beroepen van Klaas Harms te Diever tot koster-schoolmeester te Dwingeloo. Uit deze stukken blijkt niet dat hij ook organist was. Drentsche Volkalmanak 1850 blz. 16: Schoolmeester te Dwingeloo 1781-1833 Klaas Harms Klaassen. Drentsche Volkalmanak 1850 blz. 16: 1833 tot 1850? In elk geval Christian Veeze Drentsche Courant 1834: Eervol ontslag Klaas Harms Klaasen uit zijn kerk- en schooldienst 12-05-1834.
20. Informatie van de amateur-historicus Reinder Smit uit Dwingeloo
21. E-Mail van Jaap Brouwer d.d. 29-12-2002 18:3
22. E-Mail van Marga Veldkamp (Mense Ruiter) d.d. 26-09-2008
23. E-Mail van Victor Timmer d.d. 17-06-2010 mbt. het krantenbericht.

    Toelichtende tekst in de kerk omtrent de luiten van het eerste orgel in Dwingeloo
    
    
    
    Toelichtende tekst naast het orgel